اینترنت ملی در ایران آزمون بزرگ خود را گذراند. آیا موفق شد؟ قطع گسترده اینترنت جهانی در ایران که از اواسط دی 1404 آغاز شد و تا بیش از 200 ساعت ادامه یافت، تجربهای بود که بخشهای مختلف جامعه را در شوک قرار داد. این رویداد نه تنها جریان اطلاعات را مختل کرد، بلکه اثرات روانی و اقتصادی فوری و درازمدتی بر کاربران عادی، فریلنسرها، فروشگاههای آنلاین، و رسانههای خبری گذاشت. گزارشها نشان میدهد در نقطهای از این بحران تنها حدود 2 درصد از ترافیک اینترنت جهانی در ایران متصل بود و در مقاطع کوتاه اتصال مجددا قطع میشد.
آیا با راهاندازی کانال تلگرام برای انتشار فیلمهای معرفیشده توسط نت باز 360 موافق هستید؟
در بازه زمانی قطعی، کاربران با احساس بیاطمینانی و انزوا مواجه شدند. خانوادههایی که قادر به تماس بینالمللی نبودند، فریلنسرهایی که قراردادهـا و پرداختهای بینالمللیشان متوقف شد، فروشگاههای اینترنتی که سفارش و پرداختها را از دست دادند و خبرگزاریها و مجلاتی که توان پوشش خبری مستقل نداشتند. نتایج اولیه نشان میداد انتظارات از اینترنت ملی در ایران که قرار بود پایداری و دسترسی داخلی را تضمین کند، در عمل زیر فشار واقعی آزمون شکست خورد یا دستکم ناکافی بودن طراحی و اجرا را نمایان ساخت.
شرح زمانی و توصیفی وقایع؛ از شروع اعتراضات تا 200 ساعت قطع و بعد از آن
در دی 1404، اعتراضاتی که در برخی مناطق کشور آغاز شده بود، در بازهای گستردهتر شد. گزارشهای رصدکنندگان بینالمللی ترافیک نشان داد که محدودیتهای تدریجی و سپس قطع سراسری اینترنت حتی شبکه اینترنت ملی در ایران اعمال شد و دسترسی کاربران ایرانی به اینترنت جهانی به سطحهای بسیار پایینی افتاد؛ در برخی مقاطع تنها حدود 1 الی 2 درصد ترافیک خارجی باقی ماند یا بهصورت ناپایدار بازگشت و دوباره قطع شد. این وضعیت بیش از 200 ساعت ادامه پیدا کرد و باعث شد بسیاری از سرویسهای بینالمللی و داخلی دچار وقفه شوند.
این قطع گسترده، همراه با اختلالات در تماسهای بینالمللی و پیامکهای فعال سرویسها، تجربه متفاوتی از وضعیت اینترنت ملی در ایران در زمان قطعی 200 ساعت اینترنت جهانی را به نمایش گذاشت. اتصال داخلی قطع یا محدود و اتصال خارجی بهطور عمده قطع شده بود؛ در نتیجه بسیاری از خدماتی که به تبادل اطلاعات با خارج وابسته بودند، فلج شدند.
همانطور که در گزارشها آمده، مقاطع کوتاهی از متصل شدن 2درصدی اینترنت جهانی در ایران و قطع مجدد ثبت شد: رفتار ناپایدار که نشاندهنده تلاشهایی برای بازگرداندن دسترسی جزئی بود، اما بدون تضمین پایداری یا پوشش سراسری.
اینترنت ملی در ایران: طراحی، وعدهها و واقعیت در بحران
هدف اعلامشده از ایجاد «اینترنت ملی در ایران» شامل افزایش امنیت اطلاعات داخلی، کاهش وابستگی به زیرساختهای بینالمللی و امکان ارائه سرویسهای داخلی سریع و پایدار بود. با اینحال، آزمون عملی در جریان قطعی دی 1404 نشان داد که شبکه ملی بهتنهایی نتوانست تجربه تداوم خدمات را برای اغلب کاربران و کسبوکارها تأمین کند.
2 عامل کلیدی در این ناکامی ظاهر شد:
- معماری فنی شبکه و وابستگی به مسیرهای بینالمللی برای خدمات حیاتی (پرداختهای بینالمللی، سرورهای ابری خارجی، احراز هویت جهانی)
- سیاستها و رویههای هماهنگی بین دستگاهی که باید در زمان بحران عملیاتی شوند ولی همزمان با پیچیدگیهای سازمانی مواجه بودند.
بنابراین، باوجود سرمایهگذاریهای میلیونها دلاری، شبکه اینترنت ملی در ایران در این آزمون بزرگ بخش عمدهای از نیازمندیهای پایداری و دسترسی را برآورده نکرد. تحلیلگران فنی اشاره کردند که اگر هدف فراهم کردن «تابآوری محلی» بوده، باید از پیش فهرستی از خدمات حیاتی و مسیرهای رزروشده وجود میداشت؛ اما در عمل بسیاری از خدمات کسبوکارها و خدمات عمومی به اینترنت جهانی وابسته بودند که قطع شد.
تأثیر قطعی اینترنت بر کاربران عادی و جامعه دیجیتال
حس بیاطمینانی و اضطراب در میان شهروندان عادی یکی از نخستین پیامدها بود. اتصال مجدد به اینترنت ملی در ایران، نبود امکان برقراری تماسهای بینالمللی یا استفاده از پیامرسانها باعث شد خانوادهها از هم بیاطلاع بمانند و اعتماد عمومی به امکان دسترسی به اطلاعات کاهش یابد. در عین حال، پیامدهای روانی کوتاهمدت از قبیل استرس، احساس قطعشدگی از شبکه جهانی و نگرانی درباره امنیت اطلاعات شخصی گزارش شد.
فریلنسرها و تولیدکنندگان محتوا که درآمد روزمرهشان به ارتباط پایدار با کارفرمایان خارجی وابسته بود، متحمل زیانهای مالی شدند. از لغو قراردادها، تأخیر در پرداختها تا کاهش سفارش. بسیاری از پلتفرمهای پرداخت بینالمللی یا ابزارهای احراز هویت از دسترس خارج شدند و روند اجرا و پرداخت پروژهها را با مشکل روبهرو کردند.
کسبوکارهای آنلاین و فروشگاههای اینترنتی نیز با انبوهی از مشکلات روبرو شدند. تسویهحسابهای بینبانکی متوقف، سامانههای حملونقل و سفارشدهی آنلاین دچار اختلال و پشتیبانی مشتریان عملا غیرممکن شد. در سطح ملی این موضوع به کاهش فروش کوتاهمدت، از دست رفتن مشتریان و آسیب به شهرت برندها منجر شد.
رسانهها، خبرگزاریها و جریان اطلاعاتی: چالش پوشش و اعتماد
خبرگزاریها و روزنامهنگاران مستقل که در لحظات بحرانی بیشترین نیاز به دسترسی به ابزارهای جهانی برای انتشار و مستندسازی داشتند، بهطرزی بحرانی محدود شدند. پوشش لحظهای رویدادها متوقف یا بهطرز جدی کند شد و این خلا اطلاعاتی در هنگام قطع سراسری و حتی اینترنت ملی در ایران به سردرگمی عمومی و شایعات منجر شد.
از سوی دیگر، شبکههای اجتماعی داخلی که قرار بود جایگزین یا مکملی برای خدمات جهانی باشند نیز بهواسطه زیرساخت یا سیاستهای داخلی نتوانستند حجم تقاضا را پاسخگو باشند؛ بسیاری از آنها عملکرد کامل چت یا اشتراکگذاری محتوا را فراهم و تجربه کاربری مطلوب را ایجاد نکردند.
ابعاد اقتصادی؛ برآورد زیانها و هزینههای فرصت
قطع سراسری اینترنت در سطح کشوری و عدم فعال بودن اینترنت ملی در ایران هزینههای مستقیم و غیرمستقیم متعددی ایجاد میکند:
- هزینههای مستقیم کسبوکارها (لغو سفارشها، کاهش فروش، تأخیر در خدمات مالی)
- هزینههای زیرساختی و بازیابی شبکه برای اپراتورها و شرکتهای فناوری
- هزینههای فرصت مثل کاهش سرمایهگذاری خارجی و آسیب بلندمدت به اعتماد شرکتها و کاربران به خدمات آنلاین
تحلیلهای اولیه و گزارشهای سازمانهای رصدگر نشان میدهد که قطعیهای گسترده اینترنت میتوانند زیانهای روزانه بزرگتری نسبت به هزینه اولیه راهاندازی شبکه ملی ایجاد کنند، زیرا وابستگی اقتصاد دیجیتال به دسترسی بینالمللی بالاست.
تبدیل اعتراضات مسالمتآمیز به اغتشاش و اعمال مجرمانه؛ نقش قطع ارتباطات
روایتهای مختلفی درباره تحول اعتراضات وجود دارد؛ آنچه واضح است این است که محدودیت و قطع جریان اطلاعات میتواند فضای گفتوگو و اعتماد را تضعیف کند. در برخی مواقع، فقدان دسترسی آزاد به اطلاعات باعث افزایش شایعهپراکنی و در نتیجه تشدید درگیریها شده است. با این حال هدف این مقاله تحلیل فنی و اجتماعی است؛ از ورود به جزئیات امنیتی یا قضاوت سیاسی خودداری میکنیم و تنها به پیامدهای شبکهای و اجتماعی میپردازیم.
وزارت ارتباطات و فناوری؛ نقش نهادهای دولتی در مدیریت بحران شبکه
وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و سایر نهادهای مرتبط در شرایط بحران نقش کلیدی در هماهنگی، اطلاعرسانی و بازگرداندن خدمات دارند. در جریان قطعی دی 1404، اظهار نظرهای رسمی و خبری در مورد زمانبندی بازگشت خدمات و سیاستهای محدودکننده منتشر شد؛ اما عدم وجود شفافیت کامل و تاخیر در اطلاعرسانی موجب افزایش نگرانی عمومی شد. تحلیلگران تأکید دارند که شفافیت فنی و برنامهریزی از پیش تهیهشده برای بحران، از عوامل کلیدی کاهش زیانها است.
درسهای فنی: چگونه «اینترنت ملی در ایران» میتواند تابآورتر شود؟
برای تقویت تابآوری شبکه اینترنت ملی در ایران و کاهش ریسک در آینده، مجموعهای از اقدامات فنی و سازمانی نیاز است (مواردی که دیدیم وجود ندارند):
- طراحی مسیرهای رزرو و جداسازی خدمات حیاتی: ایجاد مسیرهای مستقل برای خدمات حیاتی (سلامت، بانک، پرداخت، اورژانس) که در صورت قطع مسیرهای خارجی بتوانند داخلی عمل کنند
- افزایش ظرفیت داخلی اما با در نظر گرفتن نیازهای بینالمللی: ارائه سرویسهای داخلی باید همراه با مکانیزمهای پلزدن امن به شبکه جهانی باشد برای خدماتی که وابستگی خارجی دارند
- پیکربندی امن و هماهنگی بین اپراتورهای اصلی: تستهای دورهای تابآوری در سناریوهای قطع جزئی و کلی
- برنامههای اطلاعرسانی شفاف برای شهروندان و کسبوکارها: اطلاعرسانی دقیق و قابل اعتماد میتواند از شایعات و روانهشدن به اقدامات ناامن جلوگیری کند
- آموزش و آمادهسازی کسبوکارها و کاربران نهایی: وجود پروتکلهای جایگزین پرداخت و ذخیرهسازی امن دادههای مهم.
این اقدامات نه تنها به بهبود کارایی اینترنت ملی در ایران کمک میکنند، بلکه میزان وابستگی خطرناک کسبوکارها به مسیرهای خارجی را در شرایط اضطرار کاهش میدهند.
ملاحظات حقوقی و اخلاقی در زمان قطعی و مدیریت اطلاعات
هر گونه محدودیت دسترسی به اینترنت باید با رعایت حقوق شهروندی، شفافیت و سازوکارهای قانونی همراه باشد. از منظر اخلاقی، قطع گسترده اینترنت عواقب انسانی و اقتصادی دارد که باید در هر تصمیمگیری اضطراری مورد توجه قرار گیرد. سازمانهای مدنی و بینالمللی نسبت به استفاده از قطع اینترنت برای سرپوش گذاشتن بر نقض حقوق بشر هشدار دادهاند. بهرهگیری از ابزارهای فنی برای حفاظت از زیرساختها قابل درک است، اما شفافیت درباره محدوده و هدف اقدامات برای اعتمادسازی ضروری است.
جمعبندی
رویداد قطع گسترده اینترنت در دی 1404، آزمونی واقعی برای شبکه اینترنت ملی در ایران بود. با وجود سرمایهگذاریهای هنگفت، این تجربه نشان داد که طراحی و اجرای شبکههای ملی بدون توجه به نیازهای متقابل با شبکه جهانی و بدون برنامههای تابآوری جامع، آسیبپذیر باقی میماند.
قطع 200 ساعته اینترنت جهانی و وضعیتهایی از قبیل متصل شدن 2درصدی اینترنت جهانی در ایران و قطع مجدد نشاندهنده ناپایداری در سطوح مختلف است و پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و رسانهای قابل توجهی بر جای گذاشت. برای ارتقاء اعتماد عمومی و پایداری کسبوکارها، لازم است وزارت ارتباطات و فناوری و دیگر نهادها روی برنامههای فنی، شفافیت، و آموزش تمرکز کنند.
پرسشهای متداول (FAQ)
اینترنت ملی در ایران چیست؟ و چرا نتوانست 200 ساعت قطعی را پوشش دهد؟
اینترنت ملی در ایران به شبکهای اشاره دارد که برای خدمات داخلی و کنترل ترافیک طراحی شده است. در عمل، بسیاری از خدمات حیاتی به مسیرها یا سرویسهای بینالمللی وابستهاند و طراحی شبکه، مسیرهای رزرو و هماهنگی بین اپراتورها برای شرایط قطع سراسری کافی نبود.
آیا قطع اینترنت صرفا داخلی بود یا بینالمللی؟
گزارشها نشان میدهد که قطع عمدتا دسترسی به اینترنت جهانی بود و در برخی لحظات تنها حدود 1 الی 2 درصد ترافیک جهانی برقرار یا ناپایدار شد؛ دسترسی داخلی نیز در برخی نقاط محدودیت داشت.
چه اقداماتی کسبوکارهای آنلاین باید فورا انجام دهند؟
تهیه پروتکلهای پشتیبان مالی و ارتباطی، نگهداری اطلاعات حیاتی در سیستمهای آفلاین و آموزش پرسنل برای مدیریت دورههای قطع. همچنین بررسی وابستگی به سرویسهای خارجی و چارهاندیشی برای مسیرهای جایگزین.
آیا بازگشت کامل اینترنت تضمین شده است؟
فعلا اینترنت ملی در ایران متصل شده اما بازگشت کامل نیاز به تصمیمات مدیریتشده و هماهنگی بین نهادها دارد؛ در دورههای مشابه، بازگشت تدریجی و ناپایدار بوده و بستگی به تصمیمات سیاستی و فنی دارد.
منابع:
